Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (2024)

Sian Wierda

20 september 2023, 07:19 5 minuten leestijd

Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (2)

Zijn levenswerk is bekroond met de UNESCO Werelderfgoedstatus. Het Planetarium dat Eise Eisinga in de 18e eeuw bouwde, is daarmee van universele waarde. Maar al in Eisinga's eigen tijd was het een begrip in binnen- en buitenland.

Niet alleen het levenswerk, maar ook het levensverhaal van Eise Eisinga is buitengewoon interessant. Eisinga wordt op 21 februari 1744 in Dronryp geboren als het tweede kind van Jelte Eises en Hittje Stevens.

Sa belibben se hjoed yn Frjentsjer de bekendmakking

Vader Jelte is wolkammer en heeft knechten in dienst: hij koopt ruwe schapenwol van boeren en behandelt en verft het om er textiel van te maken.

De jonge Eise krijgt na de lagere school extra les in rekenen. Hij kan het familiebedrijf overnemen, zo is de bedoeling. En een bedrijf met personeel vraagt om een nauwkeurige administratie.

Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (3)

In 1768 trouwt Eise met Pietje Jacobs en het stel komt in De Ooijevaar te wonen, het pand waar later het Planetarium in komt. Hij zet een wolkammerij op en neemt ook mensen in dienst. Eisinga is een vakman, maar wordt ook bestuurder in het vroedschap (bestuur) van de stad en houdt zich veel met financiën bezig.

Hij begint in 1774 met de bouw van het Planetarium. In mei van dat jaar heeft predikant Eelco Alta uit Boazum in de krant geschreven dat de eindtijd eraan komt: hij voorspelt dat vier planeten en de maan weleens kunnen botsen, waardoor de aarde in de zon wordt geslingerd.

Zeven jaar later

De voorspelling wordt gezien als een aanleiding voor het bouwen van het Planetarium, al speelde Eisinga mogelijk al langer met het idee. De bouw is een gigantische klus, waar hij zo'n zeven jaar over doet. Zijn vader en broer helpen mee en in 1781 is het Planetarium klaar. De planeet Uranus ontbreekt, want die wordt pas een jaar na het voltooien ontdekt.

Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (4)

Al tijdens de aanleg komen er nieuwsgierige aagjes langs. Zo belandt ook Jean Henri van Swinden in de woonkamer van Eisinga. Hij is hoogleraar bij de Universiteit van Franeker. De geleerde Van Swinden beschrijft het Planetarium en door zijn publicatie komt er nog meer aandacht voor het apparaat.

Eisinga wordt beroemd

Kranten over de hele wereld schrijven over het Planetarium en talloze prominente figuren komen op bezoek. Eisinga wordt een man van aanzien in Franeker en brengt de wetenschap bij de mensen.

Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (5)

Maar naast een slimme zakenman is Eisinga ook patriot. Hij verzet zich tegen de prinsgezinden, de mensen die voor stadhouder Willem V zijn. Hij is een van de voormannen in de meer democratische beweging. Maar de patriotten trekken aan het kortste eind.

Op de vlucht

Daardoor moet Eisinga in 1787 zijn gezin, bedrijf en Planetarium verlaten. Eisinga slaat op de vlucht en zal zijn vrouw nooit meer zien: zij overlijdt als hij in Duitsland verblijft. Later vestigt hij zich in Visvliet, waar hij opnieuw trouwt, nu met Trijntje Sikkema.

Toch wordt hij gearresteerd, gevangen gezet en veroordeeld tot vijf jaar verbanning uit Fryslân. Maar als de Fransen ons land binnenvallen, kan Eisinga eindelijk terug naar zijn Franeker. Hij knapt zijn Planetarium op en neemt zijn eerdere positie weer in.

Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (6)

Er volgen tegenslagen, zo verliest hij een zoon en een neef, maar hij wordt ook onderscheiden in de Orde van de Nederlandse Leeuw. En in 1818 komt koning Willem I op bezoek in het Planetarium in Franeker. De koning besluit uiteindelijk het pand te kopen en Eisinga geld te geven voor het onderhoud.

Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (7)

Eisinga heeft plannen voor een tweede, nog groter planetarium. Maar verder dan een schaalmodel komt dat plan niet. Eise Eisinga overlijdt in 1828 op 84-jarige leeftijd. Hij laat een testament na en heeft heel precies beschreven hoe het Planetarium in werking gehouden kan worden.

De mythen over Eisinga

Er leefden verschillende mythen rond de persoon Eisinga, maar die verhalen zijn door onderzoek doorgeprikt. Zo zou Eisinga autodidact zijn, maar dat idee klopt niet. Eisinga had namelijk wel degelijk onderwijs in wiskunde en astronomie genoten. Al toen hij jong was, had Eisinga talent en belangstelling voor wis- en natuurkunde.

Hij kreeg van zijn vader de kans om kennis op te doen bij een wiskundeleraar. En zijn goedlopende bedrijf maakte dat hij tijd kon vrijmaken voor het bouwen van het Planetarium, waar hij veel plezier in had.

Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (8)

Eisinga bouwde zijn Planetarium ook niet 'om de aarde te redden', na de voorspelling van de predikant in 1774. Nee, het begon eigenlijk meer als een grap. Eisinga wilde wel eens laten zien dat hij het kon.

Het verhaal is nog niet voorbij

De aanvraag van de Werelderfgoedstatus heeft er ook voor gezorgd dat er eens echt grondig onderzoek naar het leven van Eisinga is gedaan. Daardoor kunnen sommige mythes worden doorgeprikt, maar zijn er ook tal van nieuwe ontdekkingen gedaan.

Zo heeft de stichting achter het Planetarium dit jaar nog twee bijzondere lepels ontdekt die verwijzen naar de politieke carrière van Eisinga. Ook kwam een boek met aantekeningen van een zoon van Eisinga tevoorschijn.

Het verhaal is dus nog lang niet voorbij. Eisinga bracht de wetenschap bij de mensen, en zijn Planetarium doet dat nog steeds.

Lees ook:

Een zilveren lepel vertelt het verhaal van Eise Eisinga Planetarium krijgt bijzonder boek met aantekening zoon Eise Eisinga Wat heeft Eisinga zelf aan zijn planetarium geschilderd?

Tips van de redactie

Eerste editie Oerrock draaide uit op faillissem*nt door vuurwerkramp Enschede
Analyse: Ook zonder diskwalificatie had Joost Klein finale niet gewonnen
Vuurwerk en tranen: spelers en supporters nemen afscheid van Cambuurstadion
Van Joost- naar troostfeest: Duizenden fans en een officiële klacht
Cambuur speelde gelijk, maar het draaide om het oude stadion: "Ik kon niet van het veld komen"

Laatste nieuws

Nieuwbouw in centrum Wolvega wordt te hoog, vinden sommige inwoners
Liveblog 112-nieuws: Code geel: waarschuwing voor plaatselijke onweersbuien
Liveblog Carillon Leeuwarden speelt 'Europapa' | Zaak-Joost in juni naar officier van justitie
Onbegrip over waterzuivering Luxwoude: "Een fabriek van 20 meter in buitengebied?"
Hij woonde in zijn levenswerk: het verhaal van Eise Eisinga is nog lang niet klaar (2024)
Top Articles
Latest Posts
Article information

Author: Ray Christiansen

Last Updated:

Views: 5880

Rating: 4.9 / 5 (49 voted)

Reviews: 80% of readers found this page helpful

Author information

Name: Ray Christiansen

Birthday: 1998-05-04

Address: Apt. 814 34339 Sauer Islands, Hirtheville, GA 02446-8771

Phone: +337636892828

Job: Lead Hospitality Designer

Hobby: Urban exploration, Tai chi, Lockpicking, Fashion, Gunsmithing, Pottery, Geocaching

Introduction: My name is Ray Christiansen, I am a fair, good, cute, gentle, vast, glamorous, excited person who loves writing and wants to share my knowledge and understanding with you.